ГИА в новой форме по татарскому языку, 2012 год        ТАТАР ТЕЛЕ (Код предмета - 23), IX класс	(0003 вариант)
Рус телендә гомуми белем бирүче мәктәпләрнең рус төркемнәрендәге
IX сыйныф укучыларына ТАТАР ТЕЛЕННӘН яна формада
дәүләт (йомгаклау) аттестациясе
0003 вариант Эшне башкару өчен күрсәтмә
Татар теленнән имтихан эше 30 биремне үз эченә алган 3 бүлектән тора.
1 нче бүлек 12 биремнән тора (А1 - А 11, В1). Алар укучыларның укылган
текстларның эчтәлеген аңлау күнекмәләрен тикшерүгә юнәлдерелгән. Башкару
вакыты - 45инут. 2 нче бүлек 12 биремнән тора	(В2 -В13). Алар
укучыларның лексик-грамматик күнекмәләрен тикшерүгә юнәлдерелгән.
Башкару вакыты - 30 минут. 3 нче бүлек 2 биремнән тора (С1, С2). Ачык
типтагы С1 биреме укучыларның язма сөйләмен тикшерүгә юнәлдерелгән.
Башкару вакыты - 75 минут. С2 биреме сөйләм ситуацияләренә караган
репликалар язуны күздә тота. Башкару вакыты - 30 минут.
Уңышлар телибез!
Государственная (итоговая) аттестации в новой форме
по ТАТАРСКОМУ ЯЗЫКУ для обучающихся, освоивших программу
основного обшего образования в русских группах
школ с русским яз ы ком обучения
Инструкция по выполнению работы
Экзаменационная работа по татарскому языку состоит из трёх разделов, включающих 30 заданий. Раздел 1 (задания по чтению) включает 12 заданий на понимание прочитанных текстов (А1-А11, В1). Рекомендуемое время на выполнение данного раздела - 45 минут. Раздел 2 (задания по лексике и грамматике) состоит из 12 заданий (В2-В13). Рекомендуемое время на выполнение - 30 минут. В разделе 3 (задания по письму) даны 2 задания (С1 и С2). В заданий С1 предлагается написать личное письмо. Рекомендуемое время на выполнение - 75 минут. В заданий С2 нужно написать реплики в соответствии с заданной речевой ситуацией. Рекомендуемое время на выполнение - 30 минут.
Желаем успеха!

1нче бүлек
Прочитайте текст. Определите, какиеиз приведённых утверждений А1-А11 соответствуют содержанию текста (1 - текстка туры килә), какие не соответствуют (2 -текстка туры килми), и о чем в тексте не сказано (3 -текстта әйтелми).______________________________

Җиңү
Айнурларның гаиләсе яңа фатирга күчте. Фатир шәп иде: Айнурның да, энесе Маратның да хәзер үз бүлмәсе бар. Үзеңә ничек ошый, шулай җыештырасың. Әйберләреңне кая телисең, шунда куясың. Стеналарга яраткан футболчыларның рәсемнәрен, түшәмгә "груша'* эләсең. Тик бер нәрсә генә начар: яңа фатир шәһәрнең икенче ягында. Малайларга башка мәктәптә укырга туры киләчәк, чөнки әти-әниләре элекке мәктәпләрендә калырга рөхсәт итми. Ә Айнурның бергә үскән дуслары, классташларыннан аерыласы, яратып шөгыльләнгән волейбол түгәрәгеннән китәсе килми иде.
Айнур элекке мәктәбендә яхшы укыды, шуңа күрә ул укудан курыкмады. Башка нәрсә борчыды аны: яңа мәктәп ничек каршылар аны? Нинди класска туры килер Айнур? Тугыз ел бергә укыган малайлар аны кабул итәрме?
Менә яңа мәктәптә беренче уку көне дә килеп җитте. Яңа класс җитәкчесе Айнурны классташлары белән таныштырды да уңышлар теләп чыгып китте. Айнур барысы белән дә исәнләште. Ул, гадәттәгечә, егетләр белән кул биреп күрешергә теләгән иде, тик, ни өчендер, беркем дә аңа кул бирмәде. Икенче көнне дә шул ук хәл кабатланды.
Өч көннән соң мәктәптә волейбол ярышлары башланды. Айнур волейболны шәп уйный, яңа класс малайлары да бу уенны ярата икән. Айнур махсус волейбол түгәрәгендә күп еллар шөгыльләнде, шуңа күрә ул классташларының хаталарын тиз күрде. Ләкин бер сүз дә әйтмичә генә, хаталарны төзәтә барды. Уенчылар да, ярышны карап торучылар да аңа берничә тапкыр "молодец" дип кычкырдылар. Бу Айнур өчен югары бәя иде. Шулай итеп, ул классташлары белән үзенең арасындагы стенаның бер "кирпечен" алып ташлады. Берничә уеннан соң бу стенаның күп өлеше тагын юк булды.
Аларның классы үз тарихында беренче тапкыр ярымфиналга чыккач, стена бөтенләй җимерелде. Ярыштан соң малайлар Айнур белән кул биреп саубуллаштылар. Айнур үзен җиңүче итеп хис итте.
(Эльмира Ибраһимовадан)

Айнурларның яңа фатиры иске фатирдан ерак түгел.
1) текстка туры килә        2) текстка туры килми        3) текстта әйтелми
3) текстта әйтелми

Айнурга яңа фатир бик ошый.
1) текстка туры килә        2) текстка туры килми
3) текстта әйтелми
Маратның яңа мәктәптә укыйсы килә.
1) текстка туры килә        2) текстка туры килми

А4    Айнур яңа мәктәп турында бик борчылып уйлый.
1) текстка туры килә        2) текстка туры килми        3) текстта әйтелми
А5    Яңа классташлары белән Айнур үзе танышты.
1) текстка туры килә        2) текстка туры килми        3) текстта әйтелми
А6     Маратны яңа классташлары бик җылы каршыладылар.
1) текстка туры килә        2) текстка туры килми        3) текстта әйтелми
А7    Айнур егетләр белән кул биреп күрешергә теләмәде.
1) текстка туры килә        2) текстка туры килми        3) текстта әйтелми
А8    Айнурның яңа классташлары волейбол уенын яратмыйлар.
1) текстка туры килә        2) текстка туры килми        3) текстта әйтелми
А9    Классташларының хаталарын күргәч, Айнур аларны ачуланмады.
1) текстка туры килә         2) текстка туры килми         3) текстта әйтелми
А10    Айнурның волейбол уйнавы бигрәк тә кызларга ошады.
1) текстка туры килә      2) текстка туры килми       3) текстта әйтелми
А11    Волейбол ярышыннан соң малайлар Айнур белән дуслаштылар.
1) текстка туры килә         2) текстка туры килми       3) текстта әйтелми
В1  Прочитайте тексты и установите соответствие между заголовками 1-6 и текстами А - Д. Запишите свои ответы в таблицу. Используйте каждую букву толъко один раз. В задании естъ один лишний заголовок.
1. Кесә телефонын куллану кагыйдәләре
2. Гаджет авыруының билгеләре
3. Кесә телефонының зарары
4. Телефонны уйлад табу тарихы
5. Кесә телефонының файдасы
6. Кесә телефонын куллануның артуы
7. Кесә телефонының яңа модельләре
А     Гаджет — электрон җайланма дигән сүз. Гаджетлар ул - төрле электрон уенчыклар, готеер, смартфон, кесә телефоны, компьютерлар. Гаджетлар белән мавыгу кешеләрнең сәламәтлеге өчен куркыныч авыру -гаджетоманияне китереп чыгарды. Гаджетомания (гаджет авыруы) — гаджеттан башка яши алмау. Электрон җайланмадан аерыла алмау; гаджет белән эшләгәндә, үзеңне бик яхшы хис итү; яңа маркадагы гаджет сатып

алу теләге булу; гаджет булмаганда депрессиягә бирелү; ялганлау, укуда яки эштә проблемалар арту - болар гаджет авыруын күрсәтә. Соңгы елларда гаджетомания белән авыручыларның саны көннән-көн күбәя .
Ә      Телефонның уенчык түгел икәнен онытмагыз.. Беренчедән, яраткан телефоның белән бер сәгатьтән дә күбрәк «аралашмаска» тырышырга. Табиблар кесә телефонын 16 яшькә кадәр кулланырга һәм телефоннан көнгә 30 минуттан күбрәк сөйләшергә ярамый диләр. Икенчедән, телефон белән уйнау яки телефоннан сөйләшү теләге көчле булса, урамда йөрергә яки дусларыңа кунакка чыгып китәргә кирәк. Әлбәттә инде, телефоныңны , һичшиксез, өйдә калдырырга. Йоклаганда, кесә телефонын сүндерергә яки башка бүлмәдә калдырырга кирәк.
Б      Беренче телефонны 1847 нче елда Шотландиядә туган А. Г. Белл уйлап тапкан. Бу телефоннар бүгенге телефоннарга бөтенләй охшамаган булган. Телефонга сөйләүче кеше ишетә алмаган, ә тыңлаучы кеше сөйли алмаган. Безнең илдә беренче телефон станциясе 1882 нче елда Мәскәүдә ачылган. Ул 61 клиентка гына хезмәт күрсәткән. Кесә телефоны ясау идеясе Америка галимнәрендә туган. 1946 нчы елда алар радиотелефон уйлап тапканнар. Ә кесә телефонының беренче моделен 1973 нче елда Мо(ого1а фирмасы чыгара. Моның өчен аңа унбиш ел вакыт һәм йөз миллион доллар кирәк була.
В       Хәзер һәр гаиләдә берничә кесә телефоны бар. Кибетләрдә төрле маркадагы, төрле бәядәге телефоннар сатыла. Кирәк булса да, кирәк булмаса да, көне-төне телефоннан сөйләшүче кешеләр күбәя. Транспортта, урамда, хәтта концерт-спектакльләрдә, мәктәптә кычкырып, бөтен кеше ишетелерлек итеп сөйләшүчеләрне еш очратырга була. Россиянең алты зур шәһәрендә үткәрелгән тикшеренүләр күрсәткәнчә, 14—16 яшьлекләрнең 85 проценты кесә телефоныннан башка яши алмый икән.
Г       Кесә телефоны һәр кешедә булырга тиеш. Ни өчен дисезме? Беренчедән, сиңа кирәкле кешенең кайда булуына һәм сәгать ничә булуына карамастан, аның белән сөйләшергә була. Икенчедән, буш вакытта төрле уеннар уйнарга, Интернеттан үзеңә кирәкле материалны табарга, фотога төшерергә, СМС-хәбәрләр җибәрергә һәм кабул итәргә була. Өченчедән, кечкенә булганга, ул бик уңайлы. Телисең - кесәңә саласың, телисең; учында йөртәсең, телисен - муеныңа асасың, телисең — билеңә каеш белән эләсең.
    Д     Табиблар фикереңчә, кесә телефоныннан күп һәм еш сөйләшүчеләрдә башавыртуы, йокы килү берничә тапкыр күбрәк очрый. Кесә телефоныннан даими файдаланучыларның иммунитеты начарлана. Телефоннан чыга торган электромагнит нурлары, кешенең организмына үтеп кереп, сәламәтлеккә зур зарар китерә. Бигрәк тә нерв, йөрәк-кан тамырлары системас зарарлана, күз күрүе дә начарланырга мөмкин.

Текстлар	А	Ә	Б	В	Г	Д	

Исемнәр							

2 нче бүлек

 

Прочитайте текст. Преобразуйте слова, напечатанные заглавными буквами в конце строк, обозначенных номерами В2 - В7 так, чтобы они грамматически соответствовали содержанию текста. Заполните пропуски полученными словами. Каждый пропуск соответствует отдельному заданию В2-В7.

В2       12 нче апрельдә барлык илләрдә    Бөтендөнья авиация
һәм космонавтика ............ бәйрәм итәләр.	КӨН
В3      Беренче космонавт Юрий Гагарин Смоленск өлкәсенең Гжатск      ............................. туа.________________
84       Юрий кечкенәдән үк   самолетлар белән кызыксына һәм очучы ................ хыяллана.
85	Юрий    мәктәптә    дә,    һөнәр    училищесында   да,   тъ тпг тттт, ТТ1Т,.
1 Ъ±гЫ Ш Ыг 1 А
индустриаль техникумда да        ..................... укый
86       Иптәшләре Гагаринны гади һәм шат ................... кеше
булганы өчен яраталар._________________	КҮҢЕЛ
Оренбург шәһәрендәге хәрби авиация училищесын .............................    ул Төньяк флотта очучы-   ТӘМАМЛАРГА
истребитель булып хезмәт итә башлый._______
Прочитайте текст. Преобразуйте слова, напечатанные заглавными буквами в конце строк, обозначенных номерами В8 - В13 так, чтобы они грамматически и лексически соответствовали содержанию текста. Заполните пропуски полученными словами. Каждый пропуск соответсвует отдел ьному заданию В8-В13.____________________

Танылган   кино   артисты   Марат   Башаров '1974   нче ............................. августында Мәскәү шәһәрендә туа.
""	Балачакта Марат бик шук була, мәктәптә .................
укытучылар еш кына ачуланалар.
В10
	
	Марат         кечкенәдән         юрист         булырга.............................................
	ХЫЯЛЛАНЫРГА

	

	

	

	
В11
	
	.......................         тәмамлагач,         ул         
университетының юридик факультетына укырга керә.

	Мәскәү 	МӘКТӘП

	

	

	

В12
	
	Университетта укыгында Марат театр җелән кызыксына ......................,  “Современник” театрында бер спектакльдә уйный.

	БАШЛАРГА

	

	

	

	Марат   Башаров    өйләнгән,    ...........................
исемле кызы бар.
	Амели
	УЛ
	
В13

		

	

	

3 нче бүлек

 

Для ответа на задания С1 и С2 используйте бланк ответов № 2. При выполнении задания С1 и С2 обратите внимание на то, что ваши ответы будут оцениваться толъко по записям, сделанным на бланке № 2. Записи в чернавика х при проверке экспертом не учитываются. Соблюдайтеуказанный объём письменной работы С1 (70 - 80 слов).____

Сез татар дустыгыздан хат алдыгыз. Шушы сорауларга җавап биреп, аңа хат языгыз. Язма эшегез 70 - 80 сүздән торырга тиеш.

Июнь аеда мин дусларым белән спорт лагерена барам. Без анда өч атна булачакбыз. Июльдә бәлки апам белән авылга кайтырмын, ә бәлки әти-әнием белән шәһәрдә калырмын. Әле төгәл әйтә алмыйм.
... Син җәйге ялны кайда нәм ничек үткәрергә җыенасың?
В задании С2 необходимо написать реплики в соотввтствии с заданной речевой ситуацией.________________________________

Сөйләм ситуациясенә туры килгән репликаларны языгыз.
1.   Сообщите о том, что ты завтра   в школу не придёшь, потому что болеешь.
2.   Спроси у мамы, почему она не носит своё новое красивое платье.
3.   Посоветуй друзьям посмотреть фильм «Титаник», потому что это исторический фильм .
4.   Поинтересуйся у соседа, как он провёл выходной день..
5.   Предложите другу вместе сходить проведать больного одноклассника.